ไทยกับการลดคาร์บอน: ทำไม “การเปลี่ยนผ่านสีเขียว” ที่นี่ถึงเดินหน้าช้ากว่าที่ควรจะเป็น

ไทยมักถูกเรียกว่าเป็นประเทศ “ระหว่างสองโลก” คือมีส่วนร่วมในอุตสาหกรรมสมัยใหม่และห่วงโซ่อุปทานระดับภูมิภาคแล้ว แต่ระบบพลังงานยังพึ่งแหล่งพลังงานแบบเดิม ๆ อยู่ เรื่องการลดคาร์บอน (decarbonization) เห็นภาพนี้ชัดเป็นพิเศษ ปัญหาไม่ได้อยู่ที่ “ไม่มีแผงโซลาร์” หรือ “ไม่มีเทคโนโลยี” ความยากหลักอยู่ที่โครงสร้างของระบบ ทั้งกฎเกณฑ์ ระบบสายส่ง เงิน และโครงสร้างพื้นฐาน

ด้านล่างคือการแยกดูว่าอะไรกันแน่ที่ฉุดการเปลี่ยนผ่าน และเราสรุปอะไรได้บ้าง

จุดเริ่มต้นของไทย: ก๊าซ และพลังงานแสงอาทิตย์ที่มีสัดส่วนน้อยมาก

ไฟฟ้าของไทยผลิตจาก ก๊าซธรรมชาติ เป็นหลัก ราวสองในสามของการผลิตทั้งหมด ส่วนแสงอาทิตย์ยังมีบทบาทน้อย ในปี 2566 ซึ่งเป็นปีตั้งต้นของรายงานธนาคารโลก ไฟฟ้าจากแสงอาทิตย์คิดเป็นราว 3% ของการผลิต (2.8% ตามรายงาน) และในปี 2568 ตามการประเมินของ Ember อยู่ที่ราว 5%

นี่เป็นรายละเอียดสำคัญ เมื่อพลังงานแสงอาทิตย์มีสัดส่วนน้อยมาก มันยังเปลี่ยนทั้งระบบได้ไม่มาก ไฟฟ้าจากก๊าซ “กลบ” มันได้ง่าย ส่วนโครงสร้างพื้นฐานและตลาดก็ยังทำงานตามความเคยชินเดิม

ทำไม “แค่เก็บภาษีคาร์บอน” ถึงไม่ใช่ทางออก

หลายคนคิดว่า ถ้าทำให้การปล่อยก๊าซเรือนกระจกมีราคาแพง (ผ่านภาษีคาร์บอนหรือกลไกคล้าย ๆ กัน) บริษัทต่าง ๆ ก็จะหันไปใช้พลังงานสะอาดเอง ในทางปฏิบัติมันได้ผลจริง แต่ ไม่ได้ผลเท่ากันทุกครั้ง

แบบจำลองของธนาคารโลกแสดงผลลัพธ์สำคัญสำหรับไทยดังนี้:

เครื่องมือเดียวกัน (ภาษีคาร์บอน) ให้ผลต่างกันมากได้ ขึ้นอยู่กับว่า พลังงานแสงอาทิตย์พัฒนาไปถึงไหนแล้ว
ด้วยภาษีอัตราเดียวกัน สัดส่วนไฟฟ้าจากแสงอาทิตย์ในปี 2593 จะไปถึงราว 16% ถ้าเริ่มจาก 2.8% และถึง 67% ถ้ายกสัดส่วนขึ้นไปที่ 25% ก่อน
ถ้าเริ่มเก็บภาษีตอนที่แสงอาทิตย์มีสัดส่วนราว 15% แล้ว (ใกล้เคียงระดับของจีนและเวียดนาม) ภาษีจะลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกได้มากกว่าในทุกอัตราภาษี

พูดง่าย ๆ คือ เมื่อพลังงานแสงอาทิตย์ยังน้อย ภาษีก็ไม่ทำให้เกิด “การก้าวกระโดด” แต่เมื่อพลังงานแสงอาทิตย์มีสัดส่วนมากพอแล้ว ภาษีจะกลายเป็นแรงจูงใจที่ทรงพลัง เพราะระบบเปลี่ยนผ่านได้ง่ายขึ้น

“ระบบยังไม่พร้อม” หมายความว่าอะไร

จะให้พลังงานแสงอาทิตย์โตเร็ว แค่ซื้อแผงมาไม่พอ ต้องมีเงื่อนไขที่ทำให้โครงการเกิดขึ้นได้เป็นจำนวนมาก

เงินและสินเชื่อ

โรงไฟฟ้าและโครงการพลังงานแสงอาทิตย์ขึ้นอยู่กับ ดอกเบี้ยของเงินกู้ อย่างมาก รวมถึงว่าธนาคารมั่นใจแค่ไหนว่ากฎเกณฑ์จะไม่เปลี่ยนไปในวันพรุ่งนี้ ถ้าต้นทุนทางการเงินแพง พลังงานแสงอาทิตย์ก็คุ้มน้อยลง แม้ว่าตัวเทคโนโลยีเองจะราคาไม่แพงแล้วก็ตาม

ระบบสายส่งไฟฟ้า

ไฟฟ้าจากแสงอาทิตย์ไม่ใช่แค่ “ติดตั้งแล้วใช้ได้เลย” ต้องเชื่อมเข้าระบบ ต้องรักษาสมดุลของระบบ บางครั้งต้องเสริมระบบสายส่ง บางครั้งต้องเพิ่มระบบกักเก็บพลังงาน ถ้าระบบสายส่งและกฎการเชื่อมต่อยังไม่พร้อม การเติบโตก็ชนเพดาน

การประสานงาน

ในกระบวนการนี้มีผู้เกี่ยวข้องหลายฝ่าย ทั้งผู้พัฒนาโครงการ บริษัทพลังงาน หน่วยงานกำกับดูแล ธนาคาร หน่วยงานท้องถิ่น และขั้นตอนการขออนุญาต ถ้าส่วนต่าง ๆ เหล่านี้ทำงานไม่ประสานกัน โครงการก็ล่าช้า ระยะเวลายืดออกไป และต้นทุนก็สูงขึ้น

นี่คือเหตุผลที่ตราบใดที่แสงอาทิตย์ยังผลิตไฟฟ้าได้เพียงไม่กี่เปอร์เซ็นต์ ระบบอาจ “ไม่รู้สึก” ถึงสัญญาณทางเศรษฐกิจ แม้จะเป็นสัญญาณที่แรงก็ตาม

ไทยเข้าหาการกำกับดูแลคาร์บอนอย่างไร: เริ่มจากโครงการนำร่อง แล้วจึงออกกฎหมาย

ไทยไม่ได้อยู่นิ่ง ในประเทศมีการพูดคุยและทดสอบกลไกกำกับดูแลคาร์บอนมานานแล้ว:

องค์การบริหารจัดการก๊าซเรือนกระจก (TGO) เปิด ระบบซื้อขายสิทธิการปล่อยก๊าซเรือนกระจกภาคสมัครใจ (ETS) มาตั้งแต่ ปี 2556 โดยพื้นฐานคือเวอร์ชันทดลองของระบบ และเป็นสนามซ้อมการนับการปล่อยก๊าซ
โครงการนำร่องครอบคลุม 12 ภาคอุตสาหกรรมที่ปล่อยคาร์บอนสูง
ปีฐานสำหรับการคำนวณคือ 2555–2556
นับรวมการปล่อยทั้ง ทางตรงและทางอ้อม
ตั้งแต่ ปี 2559 รัฐบาลยังพิจารณาทางเลือกอื่นในการกำหนดราคาคาร์บอนด้วย
ใน ปี 2564 โครงการนำร่องขยายไปยัง ระเบียงเศรษฐกิจพิเศษภาคตะวันออก (EEC) ซึ่งเป็นพื้นที่อุตสาหกรรมสำคัญ

นี่เหมือนการซ้อมก่อนเปิดตัวจริง ประเทศกำลังวางกฎการนับการปล่อยก๊าซเรือนกระจก ทดสอบกระบวนการ และฝึกผู้เข้าร่วม

หลังจากนั้นกฎแบบบังคับก็ตามมา วันที่ 21 มกราคม 2568 คณะรัฐมนตรีอนุมัติภาษีคาร์บอนครั้งแรก อัตรา 200 บาทต่อตันคาร์บอนไดออกไซด์เทียบเท่า โดยรวมไว้ในภาษีสรรพสามิตน้ำมัน ทั้งเบนซิน ดีเซล น้ำมันก๊าด น้ำมันเครื่องบิน ก๊าซปิโตรเลียมเหลว และน้ำมันเตา ราคาขายปลีกไม่เปลี่ยนจากภาษีนี้

วันที่ 2 ธันวาคม 2568 คณะรัฐมนตรีอนุมัติในหลักการร่างพระราชบัญญัติการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ในร่างมีระบบซื้อขายสิทธิการปล่อยแบบบังคับ (ตั้งเป้าเริ่มปี 2572) ภาษีคาร์บอน และมาตรการปรับคาร์บอนก่อนข้ามพรมแดนสำหรับสินค้านำเข้า ณ เดือนกันยายน 2569 สำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกากำลังพิจารณาร่างรายมาตรา ยังไม่ได้เข้าสู่รัฐสภา และคาดว่าจะผ่านในไตรมาส 3 ปี 2570

แล้วสรุปได้อะไร: สองขั้นแทน “การตัดสินใจใหญ่ครั้งเดียว”

ถ้ารวมทุกอย่างเข้าด้วยกัน ก็จะเห็นตรรกะที่ชัดเจน

ขั้นที่ 1: ดันสัดส่วนพลังงานแสงอาทิตย์ให้ถึง “มวลวิกฤต”

ในปี 2566 แสงอาทิตย์ผลิตไฟฟ้าได้ 2.8% และในปี 2568 ราว 5% ที่ระดับนี้ สิ่งสำคัญไม่ใช่การรอปาฏิหาริย์จากภาษี แต่เป็นการกำจัดสิ่งที่ขวางการเติบโต:

ทำให้กฎสำหรับโครงการเข้าใจง่ายและมั่นคง
เร่งการเชื่อมต่อระบบและขั้นตอนต่าง ๆ
เตรียมระบบสายส่งให้รับไฟฟ้าจากแสงอาทิตย์ปริมาณมากขึ้น
ช่วยตลาดเรื่องเงินทุน (ให้ปล่อยกู้ให้โครงการได้ง่ายขึ้น)

เป้าหมายคือออกจากโซน “น้อยมาก”

ขั้นที่ 2: เมื่อแสงอาทิตย์มีสัดส่วนราว 15% ภาษีจะได้ผลมากขึ้น

ถ้าเริ่มเก็บภาษีตอนที่แสงอาทิตย์มีสัดส่วนราว 15% แล้ว ภาษีจะลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกได้มากกว่าในทุกอัตรา เพราะไฟฟ้าจากแสงอาทิตย์เป็นส่วนหนึ่งของระบบแล้ว และแรงจูงใจที่เพิ่มเข้ามาจะกลายเป็นโครงการจริงและการปล่อยก๊าซเรือนกระจกที่ลดลงได้เร็วกว่า

ผลจะแรงกว่านั้นอีกในฉากทัศน์ (scenario) ที่ยกสัดส่วนแสงอาทิตย์ขึ้นไปที่ 25% ก่อนเก็บภาษี เมื่อถึงปี 2593 สัดส่วนจะขึ้นไปถึง 67%

สรุปสั้น ๆ

ระบบพลังงานของไทยพึ่ง ก๊าซ เป็นหลัก ส่วนแสงอาทิตย์ยังมีบทบาทน้อย คือ 2.8% ในปี 2566 ตามรายงานธนาคารโลก และราว 5% ในปี 2568 ตามการประเมินของ Ember
ในแบบจำลองของรายงาน ภาษีคาร์บอนอัตราเดียวกันจะดันสัดส่วนแสงอาทิตย์ในปี 2593 ไปถึงราว 16% ถ้าเริ่มจากระดับปี 2566 และถึง 67% ถ้ายกขึ้นไปที่ 25% ก่อน
ภาษีที่เริ่มเก็บตอนแสงอาทิตย์มีสัดส่วนราว 15% แล้ว จะลดการปล่อยก๊าซได้มากกว่าในทุกอัตรา
ไทยเดินไปสู่การกำกับดูแลคาร์บอนผ่านการทดสอบ: ETS ภาคสมัครใจ ตั้งแต่ปี 2556 ครอบคลุม 12 ภาคอุตสาหกรรม ใช้ปีฐาน 2555–2556 และขยายไปยัง EEC ในปี 2564 ตั้งแต่ ปี 2568 มีภาษี 200 บาทต่อตันคาร์บอนไดออกไซด์ ในภาษีสรรพสามิตน้ำมัน และคาดว่ากฎหมายการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศที่มีระบบซื้อขายสิทธิแบบบังคับจะผ่านใน ปี 2570

ข้อคิดหลักง่าย ๆ คือ การลดคาร์บอนของไทยไม่ใช่เรื่อง “ซื้อแผง” แต่เป็นเรื่อง “เตรียมระบบ” เมื่อระบบพร้อม แม้แต่เครื่องมือทางเศรษฐกิจเพียงอย่างเดียวก็เริ่มเปลี่ยนทุกอย่างได้เร็วขึ้น

ส่วนดิจิทัลของการเปลี่ยนผ่านนี้จะกินพลังงานแค่ไหน ดูได้จากดาต้าเซ็นเตอร์ที่ BOI อนุมัติ