โรคเรื้อรังในเอเชีย: รายงานธนาคารโลกกับประเทศไทย

ธนาคารโลกเปิดตัวรายงาน “A Healthy Future” เมื่อวันที่ 21 มกราคม 2569 พร้อมคำเตือนว่า คนในเอเชียตะวันออกและแปซิฟิกอายุยืนขึ้นเรื่อย ๆ แต่ในปีเหล่านั้นก็ต้องอยู่กับเบาหวาน ความดันโลหิตสูง และโรคหัวใจนานขึ้นเรื่อย ๆ ด้วย ซึ่งเสี่ยงจะทำให้ระบบสาธารณสุขรับภาระไม่ไหวและฉุดการเติบโตของรายได้ ทางออกที่ธนาคารโลกมองคือระบบบริการสุขภาพปฐมภูมิที่แข็งแรง รายงานประเมินว่าเงินทุกหนึ่งดอลลาร์ที่ลงไปในส่วนนี้ให้ผลตอบแทนกลับมาได้ถึง 16 ดอลลาร์ ในภูมิภาคนี้ ไทยดูดีกว่าเพื่อนบ้านเรื่องการเข้าถึงบริการทางการแพทย์ แต่โรคเรื้อรังก็เพิ่มขึ้นที่นี่เช่นกัน จากการสำรวจสุขภาพระดับประเทศครั้งล่าสุด คนอายุ 15 ปีขึ้นไปเป็นเบาหวาน 10.6% และเป็นความดันโลหิตสูงเกือบหนึ่งในสาม

อะไรเปลี่ยนไปใน 30 ปี

ตั้งแต่ปี 2533 ถึง 2566 อัตราการเสียชีวิตของเด็กอายุต่ำกว่าห้าปีในภูมิภาคลดลงจาก 57 เหลือ 15 ต่อการเกิดหนึ่งพันคน และอายุคาดเฉลี่ยเพิ่มจาก 68 เป็น 77 ปี แต่อายุยืนขึ้นไม่ได้แปลว่าสุขภาพดีขึ้น ในปี 2564 คนในภูมิภาคนี้โดยเฉลี่ยต้องอยู่กับสุขภาพที่ไม่ดี 9.3 ปี มากกว่าเมื่อปี 2543 ส่วนในหลายประเทศแถบแปซิฟิก ทั้งฟิจิ คิริบาส ไมโครนีเซีย หมู่เกาะโซโลมอน และวานูอาตู ผู้ใหญ่อายุ 30–70 ปีมีโอกาสมากกว่าหนึ่งในสามที่จะเสียชีวิตก่อนวัยอันควรจากโรคใดโรคหนึ่งในสี่กลุ่มหลักของโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง (NCDs) และในคิริบาสกับไมโครนีเซียโอกาสนี้ใกล้เคียงครึ่งหนึ่ง

ทำไมโรคเรื้อรังถึงเพิ่มขึ้น

รายงานระบุสาเหตุไว้สี่ข้อ: สังคมสูงวัย การขยายตัวของเมือง วิถีชีวิตที่ไม่ดีต่อสุขภาพ และสภาพภูมิอากาศ ข้อสุดท้ายไม่ใช่เรื่องไกลตัว: ความร้อน มลพิษทางอากาศ และสภาพอากาศสุดขั้วกระทบผู้ป่วยโรคเรื้อรังโดยตรง ยกตัวอย่างในอินโดนีเซีย วันที่อากาศร้อนจัด คนไข้โรคหัวใจและหลอดเลือดมาหาหมอเพิ่มขึ้น 14% ส่วนคนไข้เบาหวานเพิ่มขึ้น 25%

คอขวดอยู่ตรงไหน

จุดอ่อนหลักในสายตาธนาคารโลกคือบริการปฐมภูมิ หรือก็คือสถานพยาบาลใกล้บ้านและหมอประจำพื้นที่ ซึ่งรักษาเมื่อป่วยแล้ว ส่วนการป้องกัน การคัดกรอง และการดูแลผู้ป่วยระยะยาวยังพัฒนาได้ไม่ดีนัก คนก็รู้สึกได้ เลยตรงไปโรงพยาบาลกันเลย ซึ่งแพงกว่าทั้งสำหรับตัวเองและสำหรับระบบ ถ้าไม่เปลี่ยนอะไร ค่าใช้จ่ายจะพุ่งขึ้นแรง ยกตัวอย่างฟิจิ แค่จะรับมือกับโรคเรื้อรังที่เพิ่มขึ้นอย่างเดียว ภายในปี 2593 ก็ต้องเพิ่มงบสาธารณสุขขึ้น 2.5 เท่า

ธนาคารโลกแนะนำอะไร

• ทำให้หน่วยบริการปฐมภูมิพร้อมดูแลโรคเรื้อรัง ตั้งแต่การคัดกรองไปจนถึงการดูแลผู้ป่วยต่อเนื่องหลายปี
• ติดตามคุณภาพการรักษา และให้แรงจูงใจแพทย์ตามผลลัพธ์
• ทำให้บริการพื้นฐานฟรี อย่างน้อยก็สำหรับคนยากจน
• ให้ข้อมูลกับประชาชนและกระตุ้นให้มีนิสัยที่ดีต่อสุขภาพ รวมถึงผ่านภาษีบุหรี่ แอลกอฮอล์ และเครื่องดื่มรสหวาน

เหตุผลทางเศรษฐกิจคือ ได้ประโยชน์กลับมาถึง 16 ดอลลาร์ต่อทุกหนึ่งดอลลาร์ที่ลงทุน จากสุขภาพที่ดีขึ้น ผลิตภาพที่สูงขึ้น และงานใหม่ ๆ โดยทุกตำแหน่งงานในระบบสาธารณสุขสร้างงานเพิ่มในระบบเศรษฐกิจอีก 3.4 ตำแหน่ง

แล้วในไทยเป็นอย่างไร

ตามรายงาน ไทยกับจีนอยู่ในกลุ่มที่ดีที่สุดของภูมิภาคเรื่องความครอบคลุมของบริการสุขภาพ บริการปฐมภูมิฟรีสำหรับคนไทย ระบบนี้พึ่งพาอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน (อสม.) อย่างมาก ซึ่งทั่วประเทศมีกว่าหนึ่งล้านคน แต่ไทยมีจุดที่ต่างออกไป: แม้อายุคาดเฉลี่ยจะเท่ากับจีน แต่ในปี 2564 คนไทยต้องอยู่กับสุขภาพที่ไม่ดี 13 ปี เทียบกับ 9.6 ปีของคนจีน รายงานอธิบายว่าเป็นเพราะภาระจากโรคเรื้อรัง และการรักษาโรคกลุ่มนี้ในไทยยังตามหลังการแพทย์ด้านอื่น

การสำรวจสุขภาพระดับประเทศครั้งล่าสุดปี 2567–2568 ซึ่งเก็บข้อมูลราว 30,000 คนพร้อมตรวจเลือด พบภาพแบบนี้ในกลุ่มคนอายุ 15 ปีขึ้นไป:

• เบาหวาน 10.6% เทียบกับ 9.5% เมื่อห้าปีก่อน ผู้ป่วยหนึ่งในสี่ไม่รู้ว่าตัวเองเป็น
• ความดันโลหิตสูง 29.5% เทียบกับ 25.4% เกือบครึ่งไม่รู้ตัว
• น้ำหนักเกินและโรคอ้วน 45%

ในปี 2567 การรักษาโรคเรื้อรังมีค่าใช้จ่ายราว 79,500 ล้านบาท ภาษีเครื่องดื่มที่มีน้ำตาล หรือภาษีความหวาน เก็บมาตั้งแต่ปี 2560 ขั้นสุดท้ายซึ่งเป็นอัตราสูงที่สุดมีผลตั้งแต่เดือนเมษายน 2568 ส่วนภาษีความเค็มที่พูดถึงกันมาตั้งแต่ปี 2562 ก็ยังไม่ได้เริ่มใช้: เมื่อเดือนกุมภาพันธ์ 2569 กรมสรรพสามิตเพิ่งเตรียมข้อเสนอให้รัฐบาลชุดใหม่

ขณะเดียวกัน ประชากรไทยก็สูงวัยขึ้นอย่างรวดเร็ว: ในปี 2569 ผู้มีอายุ 60 ปีขึ้นไปคิดเป็นมากกว่า 20% ของประชากรแล้ว ตามเกณฑ์ของไทย ประเทศไทยจึงเป็นสังคมผู้สูงอายุโดยสมบูรณ์

ชาวต่างชาติควรรู้อะไร

ตัวเลขในรายงานเรื่องบริการปฐมภูมิฟรีพูดถึงระบบสำหรับคนไทย และไม่ครอบคลุมชาวต่างชาติ ชาวต่างชาติต้องจ่ายค่ารักษาเองหรือใช้ประกัน ยังไม่มีข้อมูลที่เชื่อถือได้ว่าชาวต่างชาติต้องจ่ายเท่าไรในการรักษาเบาหวานหรือความดันโลหิตสูงในไทย ข้อสรุปเชิงปฏิบัติง่ายกว่านั้น: ถ้าในครอบครัวมีโรคเรื้อรังอยู่แล้ว ควรเลือกประกันที่คุ้มครองการรักษาแบบผู้ป่วยนอกด้วย และการตรวจสุขภาพเป็นประจำหลังอายุ 40 ก็เป็นนิสัยที่ควรมี วิธีหายาไทยที่เทียบเท่ากับยาที่ใช้อยู่ประจำ อ่านได้ในบทความแยก

สรุป

เอเชียตะวันออกเอาชนะโรคติดเชื้อและการเสียชีวิตของเด็กมาได้ แต่กำลังแพ้โรคเรื้อรัง และรายงานของธนาคารโลกก็พูดถึงเรื่องนี้ว่า การรักษาโรคเหล่านี้ในโรงพยาบาลแพงกว่าการป้องกันที่สถานพยาบาลใกล้บ้าน ไทยเตรียมตัวได้ดีกว่าเพื่อนบ้านหลายประเทศ แต่ผู้ใหญ่เกือบหนึ่งในสามก็มีความดันโลหิตสูง และประชากรสูงวัยเร็วกว่าที่ระบบจะโตทัน