เราเคยชินกับการคิดว่าโลกดิจิทัลตั้งอยู่บนบริษัทใหญ่ ดาต้าเซ็นเตอร์ และยักษ์ใหญ่ IT มูลค่าหลายพันล้าน
แต่ความจริงไม่ได้ยิ่งใหญ่ขนาดนั้นเลย บ่อยครั้งเบื้องหลังเซอร์วิสที่เราใช้กันจนชินและทำงานได้นิ่ง ๆ มีคนอยู่แค่คนเดียว ไม่มีทีม ไม่มีหลักประกัน และไม่มีพันธะอะไรกับคนที่เอาโค้ดของเขาไปใช้บน production
และนี่ไม่ใช่การเปรียบเปรยสวย ๆ แต่เป็นสถิติล้วน ๆ
จากการนับของ Josh Bressers แห่ง Anchore ซึ่งใช้ข้อมูลจากแคตตาล็อก ecosyste.ms (สิงหาคม 2568) ทั่วโลกมีโปรเจกต์ open source ราว 11.8 ล้านโปรเจกต์ และราว 7 ล้านโปรเจกต์ในนั้นมี maintainer (ผู้ดูแลโปรเจกต์) แค่คนเดียว คนคนเดียวรับผิดชอบทั้งสถาปัตยกรรม ความปลอดภัย การอัปเดต การแก้บั๊ก และการคุยกับผู้ใช้
แม้แต่ในระบบนิเวศ npm ตัวเลขชุดเดียวกันก็ชี้ว่าสถานการณ์ไม่ได้ดีกว่า ในแพ็กเกจยอดนิยม 13,000 ตัว ซึ่งมียอดดาวน์โหลดมากกว่าล้านครั้งต่อเดือน เกือบครึ่งเป็นโปรเจกต์ของคนคนเดียว นี่ไม่ใช่ไลบรารีชายขอบ แต่เป็น dependency หลักที่ฝังอยู่ในบิลด์ production หลายพันตัวทั่วโลก
และตรงนี้แหละที่ปัญหาจริงเริ่มต้น
ไม่ใช่เรื่องว่านักพัฒนาอยู่ที่ไหน ไม่ใช่เรื่องความคิดเห็นของเขา แต่คือถ้าพรุ่งนี้เขาโดนรถบัสชน อัปเดตก็จะไม่มีอีกแล้ว
โปรเจกต์แบบนี้ส่วนใหญ่มีสิ่งที่เรียกว่า bus factor = 1 (จำนวนคนน้อยที่สุดที่ถ้าหายไป โปรเจกต์ก็จะหยุดชะงัก) การเสียคนคนเดียวไปหมายถึงการพัฒนาหยุดลง ช่องโหว่ค้างอยู่ไม่มีใครแก้ และโค้ดที่บริษัท โปรดักต์ และผู้ใช้พึ่งพาอยู่ไม่มีอนาคต
แถม maintainer จำนวนมากยังทำงานฟรี ผลสำรวจของ Tidelift ปี 2567 พบว่า 60% ของ maintainer มองตัวเองว่าเป็นมือสมัครเล่นที่ไม่ได้รับค่าจ้าง และ 47% ไม่ได้อะไรตอบแทนจากงานนี้เลย พวกเขาเสียเวลาส่วนตัว เสียประสาท เสียสุขภาพ เจอคอมเมนต์ท็อกซิกและคำเรียกร้องแบบ “แก้ด่วน prod เราล่มอยู่” ทั้งที่ไม่ได้ติดค้างอะไรใครเลย
ภาคธุรกิจรับมือด้วยการพยายามหาทางแก้แบบขัดตาทัพ มีโครงการที่บริษัทประกาศต่อสาธารณะว่าจะให้ทุนโปรเจกต์ open source ที่ตัวเองพึ่งพาอยู่ ไอเดียนี้มีเหตุผล แต่ตอนนี้ยังไม่ได้เปลี่ยนภาพรวมทั้งระบบ โครงสร้างพื้นฐานสำคัญยังตั้งอยู่บนใจรักของคนที่ทำอยู่คนเดียว
แต่ก็ไม่ได้แปลว่าทุกกรณีแบบนี้จะจบด้วยหายนะเสมอ มีตัวอย่างในอดีตที่คอมมูนิตี้รีบรับช่วงโปรเจกต์ที่ถูกทิ้ง กู้แพ็กเกจกลับมา และปิดช่องโหว่กันแบบฉุกเฉิน บางครั้งระบบนิเวศก็จัดการตัวเองได้จริง ๆ
แต่ทุกครั้งก็เป็นไปตามบทเดิม:
ตอนแรก ตื่นตระหนกและร้องว่า “จบเห่แล้ว”
จากนั้น แก้ด่วนและวีรกรรมของฮีโร่
แล้วก็ โล่งใจกันทั้งวงและหลงคิดว่า “เราได้บทเรียนแล้ว”
แล้วทุกอย่างก็วนกลับมาซ้ำอีก
บทสรุปง่ายและไม่น่าฟัง: open source ไม่ใช่ “เวทมนตร์ของคอมมูนิตี้” ที่ไร้หน้าตา แต่คือคนจริง ๆ หลายล้านคน ซึ่งบ่อยครั้งดูแลโค้ดที่อารยธรรมดิจิทัลยุคนี้ตั้งอยู่ด้วยตัวคนเดียว ตราบใดที่เรายังมองมันเป็นทรัพยากรฟรีที่ไม่มีวันหมด โครงสร้างพื้นฐานของเราก็ยังเป็นพีระมิดหัวกลับที่มั่นคงอยู่ได้แค่จนถึงวันแย่ ๆ วันแรก
อีกด้านของการพึ่งพาแบบเดียวกัน คือตอนที่การตัดสินใจของเวนเดอร์บังคับให้ต้องเปลี่ยนทั้งระบบปฏิบัติการ เพื่อจะได้ไม่ต้องทิ้งฮาร์ดแวร์ที่ยังใช้งานได้: CERN ย้ายคอมพิวเตอร์ 2,200 เครื่องจาก RHEL ไป Debian
